Hoe heilig is veilig

OP ZOEK NAAR DE BALANS TUSSEN VEILIGHEID EN WAARDIGHEID IN DE OUDERENZORG


Tekst: Iris Verwaal & Sander Speleman

Een 79-jarige vrouw met beginnende dementie woont in een verzorgingshuis en wandelt graag. Haar dochter is zich bewust van het risico dat moeder kan verdwalen, dus stemt de instelling in om de vrouw een gps mee te geven. Het gaat goed, tot de vrouw op een dag de weg niet meer weet en zoekraakt. Ze wordt later in goede gezondheid teruggevonden. Toch besluit de instelling om de vrouw op een gesloten afdeling op te nemen. Dit tegen de wens van dochter in, die gehoor wil geven aan de vrijheidswens van haar moeder.

Wat moet er voorop staan: de waardigheid of veiligheid van de vrouw? Als veiligheid het uitgangspunt is, moeten alle risico’s worden vermeden wat er toe leidt dat de vrouw binnen blijft en ongelukkig wordt. Wie kiest voor maximale waardigheid is blind voor risico’s, wat de vrouw in gevaar kan brengen. Momenteel wonen er zo’n 160.000 ouderen in een intramurale zorginstelling, waar professionals dagelijks te maken hebben met deze vraag. De eigen wensen van de cliënt en hun naasten passen niet altijd binnen het veiligheidskader dat wordt gehandhaafd door instellingen. De veiligheid van de cliënt is van groot belang, maar blijkt vaak weinig ruimte te bieden voor de waardigheid en eigen regie van de persoon in kwestie. Indien de focus volledig wordt gelegd op veiligheid, komt de waardigheid in het gedrang en vice versa. De vraag is dus hoe een mooie balans kan worden gevonden tussen veiligheid en waardigheid.

Neveneffecten

De toegenomen veiligheid leidt echter tot grote regulering in de verpleegzorg, wat daarnaast ook nare bijwerkingen kent. Ten eerste zorgt een systeem met veel regels dat de focus wordt gelegd op de middelen in plaats van het eigenlijke doel. De middelen zijn de meetbare resultaten van de zorg, zoals het aantal medewerkers die op een afdeling werken of hoe vaak een bewoner wordt gewassen. Maar wat zegt dit over de daadwerkelijke kwaliteit van de zorgverlening? 

Een tweede gevolg, in samenhang met het eerste, is dat de schijn heerst over realiteit door de vastgestelde veiligheid van de verpleegzorg. Een complexe sector als de gezondheidszorg is niet te vatten in een groot aantal abstracte parameters, en toch wordt de verpleegzorg hierop wel beoordeeld en erdoor beïnvloed. 

De derde keerzijde in het veiligheidsgericht managen van de verpleegzorg is mogelijk de meest cruciale. Het denken vanuit veiligheid is niet de primaire reden waarom verzorgend en verplegend personeel ooit voor dit werk heeft gekozen. Het zijn allemaal mensen die met een hart voor de medemens in dit vak aan de slag zijn gegaan. “Al die regels, daar denken we helemaal niet aan. Onze bewoners zijn veel belangrijker!”, zegt een medewerker van verpleeghuis Maartenshof, een instelling op de zwarte lijst van de IGZ. Het eindeloos rapporteren, verantwoorden en afvinken draagt niet bij aan de zinvolheid van het werk in de verpleegzorg, terwijl een ervaren zinvolheid van het werk juist cruciaal is voor de werkbeleving.

De neveneffecten van de controleerbaarheid in de verpleegzorg eisen hun tol en er is een duidelijke tegenbeweging waar te nemen. Er is de vernieuwingsagenda Wet langdurige zorg “Waardig leven met zorg” van staatssecretaris Martin van Rijn, het manifest van Hugo Borst en Carin Gaemers “Scherp op ouderenzorg” en het hernieuwde toetsingskader ouderenzorg van de IGZ. Albertine van Diepen, adviseur bij de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, ziet het ongenoegen met de waarde van veiligheid als een gevolg van de kanteling van de Verzorgingsstaat naar de Participatiesamenleving: “In een samenleving waarin men eigen verantwoordelijkheid draagt, past geen keurslijf van wet- en regelgevingen.”

Leven met risico’s

Wil de verpleegzorg goed aan blijven sluiten op de dieperliggende behoeften en verlangens van ouderen, dan vraagt dit om een persoonlijke aanpak, gericht op de waardigheid van de cliënt. Branchevereniging ActiZ roept daarom in de notitie Ruimte voor Welbevinden op tot een verschuiving van de focus van gezondheid naar welzijn. Zo stellen zij dat het ontnemen van vrijheid vermeden moet worden. Het is aan de cliënt zelf om de kansen die bijdragen aan een goed leven te benutten. Zo blijft hij of zij in de basis verantwoordelijk voor het eigen welbevinden. Immers is de eigen regie een onmisbare schakel in het streven naar waardige zorg.

Het Programma Waardigheid en Trots noemt dat het bieden van persoonlijke aandacht van groot belang is voor het verlenen van waardige zorg, waarbij ook geduld en alertheid meespelen. Het opbouwen van een band met de cliënt en ware betrokkenheid heeft tijd nodig, waarbij het van belang is dat medewerkers de ruimte krijgen om hierin te investeren. 

Echter, medewerkers die jaren beoordeeld zijn op risicomijdend gedrag pakken een ruimer beleid niet snel op. Dit gedrag zit overigens sterk verankerd in de verpleegzorg, aangezien het hier gaat over het dragen van verantwoordelijkheden, zegt Judith Tielen, VVD-politica en adviseur zorgmarketing. “Wie de hele dag stil blijft zitten uit angst voor risico’s, zal daar niet gelukkig van worden. Het is juist van belang dat ouderen de mogelijkheid wordt geboden om activiteiten te ondernemen. Het accepteren van risico’s voor zowel cliënt, zorgverleners als beleidsmakers is hierbij van groot belang.” 

Dit gedrag zit overigens sterk verankerd in de verpleegzorg, aangezien het hier gaat over het dragen van verantwoordelijkheden

Om de waardigheid in de langdurige zorg centraal te stellen, moeten dus zowel burgers als professionals het vertrouwen krijgen om eigen keuzes te maken en zelf meer vertrouwen hebben.

Lange adem

De veiligheid in de verpleegzorg is een groot goed, maar laat weinig ruimte voor waardigheid. Deze disbalans schuurt bij zowel zorgvragers, zorgverleners, instellingen en de overheid. Daar waar zowel de overheid als burgers de eigen verantwoordelijkheid toejuichen, blijken regels en procedures voor veiligheid de waardige zorg wel eens in de weg te zitten. Waar burgers meer de eigen verantwoordelijkheid krijgen, staat het de zorgvrager vrij om zelf de balans op te maken tussen veiligheid en waardigheid. Echter zal degene die pleit voor waardige zorg, de bijbehorende risico’s uit het leven moeten accepteren.

De sector doet al veel om waardige zorg een plaats te geven. Toch is een omslag in het systeem een ontwikkeling van lange adem. Van alle betrokken partijen wordt namelijk gevraagd om een andere rol aan te nemen. Het herverdelen van posities en verantwoordelijkheden zal komende jaren op de agenda staan bij onder andere de IGZ en zorgbestuurders. Elke zorgvrager moet zichzelf de vraag stellen hoe de balans tussen veiligheid en waardigheid in het leven verdeeld mag zijn.

Terug naar Nieuws